|
| |
Op zoek naar de twee GMC’s van
raketjesdraaimolen De Spin
1962
Mijn belangstelling voor GMC’s werd geboren op de Castricummer kermis waar twee
vrachtwagens van een mij onbekend merk, mogelijk Ford, een verpletterende indruk maakten op dit
toen vijfjarige jongetje. Zij vervoerden de vliegtuigmolen De Spin die jarenlang
mijn geboortedorp Castricum aandeed. Veel later realiseerde ik me dat dit
zonder enige twijfel GMC´s waren geweest, waarvan de motoren door diesels van
Ford vervangen waren. Later zou ik het Ford Diesel wereldbolletje nog op veel
andere GMC-grilles tegen gaan komen. Nog weer later hoorde ik in het specifieke
geval van de De Spin, de eigenaar wel het Ford logo aanbracht, maar de
oorspronkelijke motoren toch had laten zitten.
foto van Ford Diesel 'wereldbolletje-logo'
zoals inbouwer VéGé Spijkenisse dat op GMC grilles bevestigde
2001-2005
Bijna veertig jaar later schreef ik in januari 2001 een artikel over
schaalmodellen van GMC-vrachtwagens in het NAMAC-blad ‘Auto in Miniatuur’. Ik
eindigde met een oproep om mij aan foto’s te helpen van mijn twee legendarische GMC-kermiswagens. Willem Kruijer, ook liefhebber van kermis en kermiswagens,
onthield mijn oproep en stuurde in 2005 een foto van de
vliegtuigmolen zelf, onmiskenbaar De Spin op een Amsterdamse kermis.
Overigens spraken wij thuis altijd over 'de
raketjes' niet over 'de vliegtuigjes'.
Een
oproep naar foto’s van de GMC’s van De Spin op deze website bleef tot nu toe
onbeantwoord.
foto's van raketjesdraaimolen 'De Spin' op Amsterdamse kermis
2005
In augustus 2005 kwam ik via internet achter het bestaan van de Stichting
Kermiscultuur (www.kermiscultuur.nl).
In de reeks boekjes die de stichting uitbrengt komt ook een uitgave voor over
kermistransport (thans helaas uitverkocht, maar een nieuw document is in
voorbereiding). In dat boekje staan een heel stel GMC-foto’s maar niet die van De Spin.
Stichtings-voorzitter Karel Loeff opperde dat de familie Laan in Venhuizen mogelijk exploitant van de gezochte De
Spin zou kunnen zijn geweest. Op een brief van mij naar de familie Laan kwam
helaas nooit antwoord.
In datzelfde jaar benaderde ik ook de gemeentearchieven van Amsterdam, Alkmaar
en Castricum met het verzoek oude gunninglijsten in te mogen kijken. Ik hoopte
op die manier De Spin aan een familienaam en woonplaats te kunnen koppelen. De
archieven bleken vernietigd, zoek of vooralsnog ontoegankelijk. In november 2005
plaatste ik opnieuw oproepen op
www.ditiskermis.nl, aanvankelijk zonder resultaat.
2006
In april 2006 schreef ik een tweede artikel in ‘Auto in Miniatuur’, nu over
kermisvrachtwagens, inclusief een nieuwe oproep voor adres en/of foto’s van de
vrachtwagens van De
Spin. Naar aanleiding daarvan ontving ik maar liefst drie reacties. Willem Kruijer opperde dat familie Veen-Vallentgoed uit Edam De Spin mogelijk bezaten.
Ik benaderde ze via de website van hun Snow Jet maar de email bleef
onbeantwoord. Adriaan de Koeier raadde me aan contact te zoeken met één van de
twee kermisbonden BOVAK of NKB. Een brief aan de NKB bleef echter onbeantwoord.
Ook Ronnie de Bruijn die meegewerkt heeft aan het boekje
‘Kermistransport’, beloofde met me mee te zullen speuren. Afwachten dus.
Toen kwam opeens alles in een stroomversnelling. Op 21 augustus 2006 kreeg ik
telefoon van Frans Gigengack, telg uit een bekend kermisgeslacht. Aanleiding was
mijn advertentie op
www.ditiskermis.nl in november van het jaar daarvoor. Frans stuurde me een
foto van de twee kermis-GMC’s die bij zijn familie in gebruik waren (foto is te
zien in de rubriek ´Jeugdsentiment´ van deze site) en raadde me aan,
evenals Adriaan de Koeier, om toch ook de BOVAK in Apeldoorn te benaderen voor
mijn zoektocht naar de GMC's van de raketjesdraaimolen. In
reactie daarop stuurde BOVAK-directeur B. Donks me al op 24 augustus 2006 een
allervriendelijkste brief terug. Op zijn advies schreef ik vervolgens een brief
naar Bram Vader uit Kolhorn. Bram zou als kermisexploitant in ruste (nou ja,
kermis-gerelateerde hobby’s had hij te over!) namelijk kenner zijn van het
Noord-Hollandse kermiswezen. Al op 27 augustus kreeg ik een email van Bram Vader
die aangaf dat C.J. (Cock) van Dam uit Bergen op Zoom de zoon is van de
toenmalige eigenaar van De Spin, Dries van Dam. De email bevatte bovendien het
06-nummer van C.J. van Dam. Op 30 augustus belde ik Van Dam. Er volgde een leuk
gesprek waarin hij exact de GMC’s beschreef zoals ik ze me herinner. Op de vraag
of er ook foto’s bestonden, antwoordde Van Dam dat die allemaal geschonken zijn
aan: de NKB in Alkmaar!. Nog diezelfde dag heb ik de directeur van de NKB
gebeld. Die bevestigde dat de foto’s in zijn bezit zijn. Ze werden echter op dat
moment samen met andere foto’s beschreven en gearchiveerd en zouden mogelijk na
een jaar als boekje of als website benaderbaar zijn. Tussentijdse raadpleging
was niet toegestaan. Over een jaar of zo moest ik maar weer eens contact
opnemen, aldus de directeur. Zo dicht bij het einddoel was ik nog niet eerder
geweest. Ik liet vervolgens een klein jaar verstrijken.
foto van raketjesdraaimolen 'De Spin' op een onbekende kermis
(met dank aan Leo Limburg)
2007
Op 12 mei 2007 trok ik de stoute schoenen aan en stuurde opnieuw een email aan
de NKB. En weer volgde hetzelfde terughoudende antwoord.
Helemaal stil stond de zoektocht echter niet. Eind mei 2007 meldde Leo Limburg
uit het Noordhollandse Ursem, bezoeker van mijn site, zich via een email. Hij
had als schooljongen de familie Van Dam wel geholpen met het opbouwen en
afbreken van De Spin en kon zich allerlei leuke details van de twee GMC’s goed
herinneren. Hij wist te vertellen dat er twee Spin’s binnen de familie Van Dam
waren. Eind juli 2007 hoorde ik Dhr Jacques ('Sjaak') Laan, huidige eigenaar van één van die twee Spin’s in een radio-interview overigens zeggen dat er in de oorlog in totaal
zeven Spin’s gebouwd zijn!. Laan’s Spin is een draaimolen met een soort
overdekte schuitje-achtige bankjes, terwijl
‘mijn’ Spin een vliegtuigmolen was.
Het complete verhaal laat zich nu min of meer als volgt reconstrueren. Op basis
van een ontwerp van Adam van der Veen, bouwde constructiebedrijf Jan van der
Linden uit Purmerend in 1942, vanwege schaarste met materialen van de meest merkwaardige herkomst, een molen met de naam 'De Spin'. Het is een molen
met een soort schuitjes aan de uiteinden van acht armen. Van der Veen exploiteert de
molen aanvankelijk zelf, maar verkoopt hem na verloop van tijd aan Dirk
Johannes van Dam. Deze had drie zonen: Dirk, Dries en Kobus van Dam.
Zoon Kobus ging met voornoemde molen reizen. Kobus' vader liet, al dan niet
opnieuw in samenwerking
met Van der Veen, na enige jaren (1947?) een tweede molen bouwen.
Deze molen was feitelijk een verbouwing van een draaimolen die eerder
toebehoorde aan Rotterdammer Jan Wanningen. De verbouwing zorgde ervoor dat de
bomen tegelijk konden dalen zodat het lossen en laden van passagiers niet
langer één voor één hoefde te gebeuren zoals bij de molen van Kobus. Ook de
tweede molen heette 'De Spin' maar deze had vliegtuigjes / raketjes in plaats
van schuitjes. Die raketjes waren opgebouwd uit dun
metaalplaat door de carrossier Eelke Hemrica, eveneens uit Purmerend. Met deze molen ging Dries van Dam, de
broer van Kobus, reizen. De
Spin van Kobus werd na de oorlog met één GMC plus woon/pakwagen vervoerd. Hij is later
verkocht aan Reina Vallentgoed (getrouwd met Adam van der Veen) waarna haar
broers Henk en Louis Vallentgoed er mee gingen reizen. Uiteindelijk is de molen
bij familie Laan uit Venhuizen terechtgekomen. Met deze Spin wordt nog altijd
gereisd ten behoeve van nostalgische kermissen, zij het zonder GMC. Sjaak Laan
heeft De Spin daartoe eerst zelf gerestaureerd. Sjaak Laan overleed
overigens in 2009. Zijn zoon Peter nam de zaak over.
foto's van de GMC waarmee Kobus
van Dam zijn Spin (de versie met schuitjes) vervoerde (met dank aan Ton Coljée &
Jaap Buijs)
foto (links) van de De Spin van Kobus van Dam, kort na de bouw (bron:
www.vermeulenjaap.nl ) en
detailopname van schuitje met op de achtergrond hun woon-pakwagen (rechts) op de
kermis in Schagen (bron:
www.zijpermuseum.nl/niestadt/bbank.html )
foto's van De Spin van Kobus van
Dam, zoals thans geëxploiteerd door de erven J. (Sjaak) Laan
De andere Spin, die met de vliegtuigjes/raketjes van Dries van Dam, werd na de oorlog, zoals eerder aangegeven, met twee GMC’s vervoerd. Eén van de trucks
vervoerde de draaikrans die de laadbak via een soort railsysteem kon verlaten. De andere GMC bevatte de hekken, vlonders en
het stophout.
De eerste GMC trok de woonwagen, de tweede een pakwagen met de vliegtuigjes/raketjes, de
armen en op enig moment zelfs een aggregaat. Dries van Dam had vijf zonen,
waaronder Cock, en twee dochters, waaronder Rina. Met Cock had ik op 27 augustus 2006 het genoemde
telefoongesprek. Rina trouwde met ene Joop (van der) Schaaf en zij gingen, in
elk geval tot in 1973, verder met De
Spin van vader Dries. In een onbekend jaar (ik vermoed medio jaren zeventig) is deze Spin
uiteindelijk gesloopt. De twee GMC’s ondergingen waarschijnlijk eenzelfde lot.
Henri van der Caay wist me te vertellen dat familie Schaaf-Van Dam tussen 1977
en 1980 met de sobema-molen 'Tahiti Express' gereisd hebben die door twee Daf's
2600 werd vervoerd. Wellicht was deze attractie de directe opvolger van
De Spin.
foto van één van de twee GMCs waarmee Dries van Dam, en
later Rina (van der) Schaaf-Van Dam hun Spin (de versie met raketjes) vervoerden,
gebouwd op basis van mijn herinneringen (pas later kreeg ik foto's in mijn bezit
die aangaven dat de constructie toch wat anders was: een volgend bouwproject?)
foto's van vliegtuigmolen 'De Spin' op de kermis van
Zaandam (links), Amsterdam (midden) en Volendam (rechts); op de kermis in
Volendam blijkt de houten ombouw om de toren en de canvas dakjes van de
vliegtuigjes / raketjes
inmiddels door kunststof zeil vervangen.
Overigens zijn de Van Dam's nog steeds even actief in het kermisbedrijf. Zo
heeft Dries' zoon Cock (zelf overleden in 2009) ook al weer een zoon (John, woonachtig te Bergen op Zoom)
met een eigen zaak. Dries' broer Dirk gaf de naam Dirk door aan zijn zoon. Deze
kreeg op zijn beurt ook weer een zoon, die net als zijn neef ook John heet
(woonachtig te Winkel). Laatstgenoemde runt samen met zijn vrouw Miranda de
autoscooter Number One.
Enfin, nog altijd zijn
de bestaande foto’s van opa Dries zijn zaak niet boven water. De geschiedenis áchter de foto’s is
wel
een stuk helderder geworden. Alle bovengenoemde personen bedank ik hartelijk
voor hun bijdragen. Zodra de foto's opduiken, houd ik u op de hoogte. Alle hulp
hierbij is vanzelfsprekend welkom.
2008
Speurend in beeldbanken ontdekte ik onderstaande plaatjes: Foto links: Palmgracht 1968 (een
Amsterdamse kermis die Dries van Dam
regelmatig bezocht), een GMC met vlonders, en áchter de GMC nog net zichtbaar
een molentoren in opbouw die zonder enige twijfel De Spin betreft! Komt een speurtocht tot een half
einde? Nee, want de GMC's van Van Dam hadden zowel in mijn eigen herinnering als
in die van geraadpleegde kenners, geen na-oorlogse gemoderniseerde
voorspatborden. Deze GMC behoort hoogstwaarschijnlijk tot de Swing Mill die op
de voorgrond in opbouw is. Voor die GMC en achter de vrachtauto met gesloten
laadbak is nog net een glimp op te vangen van een derde truck. De laadbak van
die truck eindigt in twee houders (zie middelste foto) waarlangs, zo mogelijk,
de toren van De Spin, de laadbak afkantelde om zijn aftocht via rails te
vervolgen. Extra aanwijzing voor het feit dat het hier een GMC van Van Dam
betreft, vormt het tandemasstelsel. Foto uiterst rechts: óók Palmgracht, in 1967, nóg een GMC naast
een Para Trooper, maar onzeker of dit dan wel één van de twee GMC's van
Dries van Dam betreft, gezien het laadplatform boven de cabine. Er zit dus niets anders op dan 'verder zoeken'.
Palmgracht: op linkerfoto (maker Eric Koch) op
achtergrond de toren van De Spin van Dries van Dam en een GMC behorend tot de
tete-a-queue ('swing mill'); op middenfoto (maker Eric Koch) een close up van
voornoemde GMC met, mogelijk, de achterzijde van de GMC van Van Dam die de toren
vervoerde; op rechterfoto een onbekende GMC (in 2013 zou blijken dat het één van
de GMC's van De Spin was!).
2009
Via via vernam ik dat Rina (van der) Schaaf-Van Dam, laatste exploitante van De
Spin, op een woonwagenstandplaats in Amsterdam woont. Eén van de Amsterdamse
standplaatsen ligt aan de Vredenhofweg. Speuren op het internet met zoektermen 'Vredenhofweg'
en 'Schaaf' verwijst waarachtig naar een artikel in het dagblad Trouw van 23
augustus 1994 waarin een, dan, 66-jarige mevrouw Schaaf voorkomt die in een
wagen op de Vredenhofweg woont. Het telefoonboek bevestigt naam en adres. Al is
M(arina?) Schaaf, thans 81 jaar, niet precies hetzelfde als Rina van der Schaaf,
een brief met een verzoek werd vervolgens naar Amsterdam verstuurd. Via Bram
Vader heb ik begrepen dat de brief, al dan niet na wat omzwervingen via
familieleden, inderdaad bij Rina Schaaf is
aangekomen. Mevrouw Schaaf heeft Bram Vader laten weten dat zij helaas geen foto's meer
van de GMC's in haar bezit heeft. Ook dit spoor liep dus dood.
Als een pleister op de wonde wees Willem Kruijer me nog wel op een YouTube videoclip
uit 1973. Daarin brengt de toenmalige popgroep KayaK een liedje ten gehore vanuit .... De Spin:
http://www.youtube.com/watch?v=i_Yy4ufxJwk
2010
De generatie die me nog zou kunnen helpen met de speurtocht naar foto's van de
GMC's van Van Dam wordt steeds kleiner. Na Cock van Dam (2009) overleed op 25 maart
2010 ook Bram Vader. Bram ontving mij meermaals allerhartelijkst met mijn vragen
en wist er vele te beantwoorden.
Toen ik ontdekte dat het constructiebedrijf dat De Spin ooit bouwde, Van der
Linden in Purmerend, nog steeds bestaat, gloorde er weer hoop. Het bedrijf was
bereid de bestaande archieven te doorzoeken maar liet uiteindelijk weten niets
te hebben kunnen vinden.
De Spin op de Palmgracht, Amsterdam, in 1963.
Omdat de inhoud van het internet blijft
uitdijen surfte ik eind 2010 maar weer
eens met de zoekwoorden 'kermis' en 'Palmgracht'. Dat leverde bovenstaande
'nieuwe' foto van De Spin op, op een site van de Amsterdamse boekhandel Athenaeum. Op die site werd
deze foto gekoppeld aan een citaat betreffende de Palmgracht van schrijver Nicolaas Matsier:
‘Vroeger voltrok zich hier jaarlijks een
transformatie. Je zou het nu misschien niet voor mogelijk houden, maar op deze
korte gedempte gracht botsten autootjes, geurden poffertjes, draaide het
reuzenrad, klonken schoten van buksen, en probeerde men tastend de uitgang te
vinden uit een glazen doolhof. Het was elk jaar weer een wonder van geroutineerd
passen en meten. Onwaarschijnlijk grote vrachtwagens wisten tot op de centimeter
nauwkeurig hoeken te ronden en boomtakken te ontwijken om achteruit rijdend
precies daar tot stilstand te komen waar hun metamorfose plaats diende te gaan
vinden. Hun gedaanteverwisseling tot zogenoemde attractie: gebakskraam,
cakewalk, wat dan ook'.
Is hier nóg
een liefhebber aan het woord?! Ik heb Nicolaas Matsier daarom via zijn
uitgeverij De Bezige Bij benaderd maar zijn fascinatie ging helaas niet zo ver
dat hij foto's van de GMC's van Dries van Dam en Rina Schaaf-Van Dam op zijn
schoorsteenmantel had staan. De speurtocht gaat dus door. Zo is de Amsterdamse
fotograaf Dolf Toussaint, tachtig plus en bekend van vele Jordaan-foto's,
benaderd met de vraag of hij ooit de opbouw en afbraak van de Palmgrachtkermis
heeft vastgelegd. Dit bleek niet het geval. Fotograaf Eric Koch gaf aan dat de
volledige set negatieven van de foto's die hij in 1968 op de Palmgrachtkermis
maakte (zie elders op deze pagina) in het bezit zijn van het Nationaal Archief
in Den Haag. Daar ontdekte ik dat Eric Koch die dag inderdaad meer kermiswagens
rondom De Spin vastlegde, maar niet de gezochte GMC's.
2012
De vliegtuigjes van De Spin werden gebouwd door Eelke Hemrica (1908-1979) in
Purmerend. Eind 2011 schreef ik zijn dochter Janke Velema-Hemrica en
schoondochter Nettie Hemrica-Wals, de vrouw van diens zoon Sijtze (1940-1999) aan met de vraag of zij weet of zelfs foto's hadden van de
(aflevering van) de vliegtuigjes aan Dries van Dam. Beide antwoordden dat dat
niet het geval was. Janke raadde me aan met de gemeente Purmerend contact op te
nemen. Via hen ontstond een band met het Waterlands Archief waarna hun trouwe
bezoeker Jack Otsen mij in contact bracht met Aty van der Linden, kleindochter
van smid Jan van der Linden uit Purmerend. Op dit moment helpt zij mee met de
speurtocht en liet al een eerste oogst aan foto's zien. Daar zaten de GMC's nog
niet bij, wel torens van andere draaimolens waaronder een 'Spin' volgens het
excentriek-principe die Van der Linden samen met Adam van der Veen bouwde.
Nieuwe hoop gloort.
Een van de weinige plaatjes waarop De Spin als geheel te zien is,
en wel op de Castricummer kermis (met dank aan Henk Vallentgoed en Alex
Vallentgoed)
Op 17 mei bezoch Johan Luik deze site en bood mij aan om bij zijn nicht Andrea De Boer-Van Dam, de kleindochter
van zijn tante Cor (echtgenote van Dries van Dam) navraag te doen naar het
bestaan van foto's. Helaas vond ook Andrea niets. Toch blijkt opnieuw dat het
aantal mensen dat meehelpt aan een zoektocht dankzij internet enorm kan groeien.
Henk Fraaij, woonachtig in de Zaanstreek, gaf op 23 mei aan dat volgens hem
familie Van Eijk uit Zaandam De Spin mét GMC's overnam van Rina Schaaf-Van Dam.
Ik heb dus ook Van Eijk benaderd met de bekende vraag, maar mocht tot nu toe nog
niks vernemen. Henk herinnerde zich ook dat één van de twee GMC's van Van Dam
'Stoffel' genoemd werd, naar de trage schildpad uit de TV-serie 'De
Fabeltjeskrant'.
Om niets uit te sluiten stond de BOVAK mij eind 2012 toe de
volgende oproep te plaatsen in hun periodiek De Kermisgids:
'Wie heeft er ooit foto’s gemaakt van de
GMC-vrachtwagens waarmee Dries van Dam en dochter Rina Schaaf-Van Dam hun
vliegtuigmolen
De Spin vervoerden rondom 1960? Jaap Schröder wil daar graag kopieën van maken'.
Kijken wat er van komt.
2013
Op aanraden van Leo Limburg bezocht ik op 6 januari de Kermisorgeldag bij Ruud
Vader (zoon van Bram Vader) in Barsingerhorn. Temidden van de fraaie melodieën
van perfect gerestaureerde, om beurten spelende orgels, stelde Leo mij voor aan
Frans van Dam, broer van Rina van Dam. Op vertoon van de foto's van Eric Koch
(zie hierboven) kon Frans bevestigen dat naast zijn Para Trooper wel degelijk
één van de GMC's van zus Rina Schaaf-Van Dam te zien is. Het platform boven de
cabine, in mijn herinnering afwezig bij de GMC's van De Spin, was volgens Frans
later alsnog aangebracht. Bijgaande foto laat zien dat de voorzijde van de GMC
op de linkerfoto hoort bij de achterzijde van de laatste foto waarop de houders
te zien van waaruit de toren van De Spin van de truck op de grond werd
neergelaten. In het midden nog een detail van de linkerfoto: op de achtergrond
een arm met raketophanging van De Spin en op de motorkap een na-oorlogs,
(scheef!) aangebracht GMC-logo.
Naar bovenzijde van deze pagina
|
